Бишкекте “Алтай цивилизациясы жана Алтай тектүү элдер” аттуу форум өтүүдө

Бул эл аралык форумда Евразия аймагын мекендеген элдердин тил, этногенетика, тарыхый-маданий биримдигин бекемдөө максатындагы илимий изилдөөлөр, алардын байланыштарын бекемдөө боюнча сунуш, долбоорлор талкууга коюлат. Форум 23-июлда Чолпон-Атада уланат.

Форумга 100дөй окмуштуу, тарыхчы, археолог, этнограф, антрополог, тилчи, фольклор изилдөөчүлөр катышууда. Алардын сырткары ага катышуу үчүн Татарстан президенти Рустам Минниханов  Башкыртыстан президенти Рустэм Хамидов келди.

Форумда сөз сүйлөгөн Алмазбек Атамбаев кириллицадан латын тамгасына өтүүнү колдогон жок. Ал латын тамгасына өтүү кириллица менен жазылган китеп, адабий мурастар жараксыз болуп калуу эле эмес, Орусияда жашаган Алтай тектүү элдер менен байланышты да алыстатат деп белгиледи.

Президент Атамбаевдин сөзүнөн үзүндү:

 

Латынга өтүү аркылуу бирдиктүү «орток тил» түзүү менен түркий элдерди бириктиребиз деген жүйөө да ынандырбайт. Мисалы, жүздөгөн кылымдардан бери келген түрк тили 19-кылымда эле Алтайдын түрк кагандарынын тилине анча окшошпой калган. Ооба, ал кездеги Осмон империясына ылайык «османлы» деп аталган.  Мустафа Кемал Ататүрктүн тил реформасын жүргүзүп, түрк тилдерин калыбына келтирүү аракетинен да майнап чыккан эмес – ошол мезгилде түрк тилинин 70%дан ашыгы араб жана перс сөздөрүнөн турган.

Эмнеге биз бирдиктүү тил түзөбүз деген ишке ашкыс кыялга батабыз да, Россия Федерациясында жашаган татарларды, башкырларды, алтайлыктарды, хакастарды, дагы көптөгөн боордошторубузду унутабыз? Алар мындан ары да кириллицаны пайдаланышат эмеспи. Дал ошолор менен биргеликте түпкү тилибизди кайра жаратып, бир элде сакталып, бир элде унутта калган байыркы сөздөрдү жандантуу менен тилдерибизди байыта алабыз. Түркия өз тил реформасын жүргүзгөн кезде биздин элдерден жаңы сөздөрдү алган. Ошол боордош элдер бүгүн биздин жардам менен колдоого өтө муктаж.

Бара-бара латын арибине өтүү биздин элдерди бириктирбестен, тетирисинче арасын алыстатат. Иш жүзүндө пантүркизм идеясынын таасири алдында кириллицадан баш тартуу — Орус империясында, андан кийин СССРде биздин элдерге каршы колдонулган “бөлүп жарып, өкүм жүргүз!” деген ыкманын уланышы.

Тилекке каршы, мындай ишке көп учурда окумуштуулар да тартылууда. Түрк элдерин топторго бөлүштүрүүнү мисалга алалы. Алтай, кыргыз, казак, каракалпак, татар жана башкыр тилдери кыпчак тобунда болсо, өзбек жана уйгур тилдери карлук тобунда. Эми көӊүл буруңуздар! – арасында кыргыз тобу да бар, анда хакастар менен шорлор жүрөт да, кыргыздардын өзү жок!

Бул элдер, албетте, бир топто болууга тийиш эле, анткени алар тилмечсиз эле өз ара эркин сүйлөшө алышат.”

 

There are no comments

Ваш e-mail не будет опубликован.

Окшош маалыматтар